Schrijfsels

Jeannette, mijn zus
Zeventien jaar geleden kwam mijn halfzus, Jeannette Unlandt, voor het eerst in de media. Journalisten van het programma Netwerk op Nederland 1 ontdekten, na langdurig onderzoek, dat mijn toen 27-jarige meervoudig beperkte zus Jeannette was mishandeld. Dit werd bekendgemaakt in een uitzending van Netwerk. Naast de mishandelingen werd haar hele leven, dat bestond uit misstanden in de zorg, in kaart gebracht. Ik herinner me nog goed welke impact dit had op ons gezin. Mijn ouders waren continu bezig met telefoontjes, interviews en het regelen van allerlei zaken. Jeannette moest weg uit de zorginstelling waar ze op dat moment verbleef, medewerkers moesten worden gehoord en er werd een onderzoek ingesteld door de zorginstelling in Hulst, destijds nog Tragel genoemd.

Het onderzoek
Ik heb van dichtbij gezien hoe heftig de media-aandacht kan zijn voor een familie, hoe intens de publieke belangstelling kan voelen, vooral wanneer het om een kwetsbaar persoon gaat die zelf geen stem heeft. Later daarover meer. Dit heeft me laten inzien dat de ethiek van journalistiek minstens zo belangrijk is als de feiten die je presenteert. Het vraagt om zorgvuldigheid in de manier waarop je verhalen vertelt, hoe je bronnen benadert en hoe je omgaat met de kwetsbaarheid van de mensen over wie je een productie maakt. Hoe vertel je deze verhalen op een manier die de waarheid dient, zonder onnodige schade toe te brengen? Dit is een balans die journalisten constant moeten bewaken. Aan de ene kant is er de plicht om misstanden bloot te leggen en mensen bewust te maken van de realiteit, maar aan de andere kant is er de verantwoordelijkheid om dit op een respectvolle en integere manier te doen.

Tuurlijk, journalistiek moet ook verkopen. Sensatie kan kijkers en lezers trekken, en commerciële belangen spelen vaak een rol. Maar het is juist de uitdaging om die balans te vinden tussen het vertellen van verhalen die de aandacht trekken en tegelijkertijd trouw blijven aan de waarheid en de ethische waarden van het vak. Journalistiek kan en moet meer zijn dan alleen een product; het is een middel om de samenleving een spiegel voor te houden en misstanden aan het licht te brengen, zonder de menselijke kant uit het oog te verliezen.

‘Ethiek: Morele beginselen die het gedrag van een persoon of de uitvoering van een activiteit bepalen’ – Oxford Dictionary

Het is dus de taak van de journalist om zo zorgvuldig, kritisch en respectvol mogelijk te werk te gaan, juist omdat de impact van wat we maken zo groot kan zijn. De waarheid vertellen is essentieel, maar hoe je die waarheid vertelt is net zo belangrijk. Dit vraagt om een methodische en ethische werkwijze, zoals ook Kovach en Rosenstiel in The Elements of Journalism benadrukken: de methode is objectief, niet de journalist. Door die methode zorgvuldig toe te passen, kun je verhalen vertellen die niet alleen waar zijn, maar ook recht doen aan de mensen waarover je een productie maakt.

De kunst van het stellen van vragen

“Als ik een uur had om een probleem op te lossen en mijn leven zou ervan afhangen, dan zou ik de eerste 55 minuten besteden aan het bepalen van de te stellen vraag.”
– Albert Einstein

Als journalist is het onmogelijk om volledig vrij van vooroordelen te zijn, omdat elke persoon zijn eigen ervaringen en culturele achtergrond met zich meedraagt. Door feiten te controleren, informatie te verifiëren en kritisch naar bronnen te kijken, kan ik ervoor zorgen dat mijn eigen vooroordelen het verhaal niet kleuren. Dit stelt me in staat om eerlijk en nauwkeurig te rapporteren, ook al ben ik zelf niet vrij van subjectiviteit.

Het proces van journalistiek draait in de kern om het zoeken naar waarheid en inzicht. Dit gebeurt vaak door in gesprek te gaan met anderen, een dialoog die fungeert als een soort slijpsteen voor mijn eigen denken. Wanneer iemand een scherpe vraag stelt, kan dit niet alleen mijn inzichten verdiepen, maar ook twijfels oproepen over de juistheid van mijn eerdere kennis. Door gesprekken met verschillende professionals te voeren, merk ik dat ik helderder nadenk, beter tot de kern van een onderwerp kom en nieuwe ideeën ontwikkel. Dit vergroot de flexibiliteit in mijn denken, omdat ik steeds meer ruimte maak voor nuance en perspectief.

Het stellen van goede vragen is essentieel om wijzer te worden, de denkwereld van anderen te ontdekken en vragen te stellen over belangrijke maatschappelijke kwesties. In een tijd waarin polarisatie steeds vaker voorkomt, is het van belang om eerst te luisteren en te proberen anderen te begrijpen, nog voordat we zelf begrepen willen worden. 

“Dat is toch zeker een beschamend soort domheid, te denken dat je iets weet wat je niet weet?”
– Socrates

Als ik dit betrek op Jeannette, vraag ik me af waarom er niet dieper werd ingegaan op het verhaal van de zorgmedewerkers en de instanties zelf. Wat zijn hun ervaringen? Persoonlijk zou ik me hier ook op willen richten, omdat dit de kern van het probleem is. In debatten werd vaak gesproken over ‘bezuinigingen in de zorg’ als een van de oorzaken. Maar wat voor effect hebben die bezuinigingen dan op de medewerkers? Hoe beïnvloedt dit hun werkdruk? En hoe vertaalt zich dat weer naar de zorg voor de bewoners?

Impact
Er verschenen publicaties over Jeannette, onder andere in Elsevier, en Renske Leijten van de SP nam naar aanleiding van de uitzending contact op met mijn ouders. Zij bracht het verhaal van haar persoonlijk ter sprake tijdens een debat. Vanuit verschillende hoeken werden stappen ondernomen. Misstanden in de zorg werden onder de loep genomen en het onderwerp kwam hoog op de politieke agenda te staan.

Ondertussen was daar de familie van Jeannette en ons gezin, wat met pijn in het hart toekeek en streed voor gerechtigheid voor Jeannette, maar ook voor alle andere mensen die recht hebben op goede zorg. Dat strijden, dat voelde ik als jong meisje maar al te goed. Toen de eerste aflevering op televisie verscheen, was ik net 11 jaar oud. Mijn ouders hadden hun aandacht logischerwijs gevestigd op de hele situatie rondom mijn oudere zus. Ik zat op het randje van de puberteit, in groep 8 met als vooruitzicht naar het middelbaar onderwijs te gaan. 

Helaas volgde er een vervolguitzending. Jeannette was in haar nieuwe zorginstelling, ‘De Blauwe Kamer’ in Breda, alleen in bad achtergelaten. Ze viel in slaap en verdronk bijna. Ze werd gereanimeerd en belandde op de intensive care. Uit liefde wilden mijn ouders mij overal bij betrekken, dus ik ging mee naar het ziekenhuis in Breda, waar we enkele dagen verbleven. Al snel werd duidelijk dat Jeannette niet voor korte tijd op de intensive care zou liggen. De zorginstelling regelde hotelkamers voor ons in het Amrâth Hotel in Breda. Opmerkelijk genoeg kijk ik terug op deze periode met positieve gevoelens. Het voelde alsof ik de hoofdrol speelde in Disney’s ‘The Suite Life of Zack & Cody’, een serie over een tweeling die in een hotel woont. Elke avond mocht ik kiezen wat ik maar wilde van het menu, en zelfs een kijkje nemen in de keuken bij de chef-kok. Daarnaast had ik mijn eigen privékamer met een tweepersoonsbed en een tv. Het was een lichtpuntje in een donkere tijd, waarvan de herinneringen nog steeds helder op mijn netvlies staan.

In de laatste maanden van haar leven woonde Jeannette in een zorginstelling in Middelburg, waar ze in een ‘sub’-coma aan de beademing lag. Uiteindelijk overleed ze op 27 juli 2009. Opnieuw kwam er aandacht in de media, waaronder een laatste uitzending van Netwerk naar aanleiding van haar overlijden. Haar verhaal bereikte wederom de Tweede Kamer, waar men zich afvroeg wat er nu werkelijk veranderd was in de zorg.

Mijn ouders ontvingen een brief van het Koningshuis met condoleances en oprecht medeleven. Ondertussen bleven zij strijden voor gerechtigheid. Gerechtigheid voor Jeannette, maar ook om te voorkomen dat meer mensen slachtoffer zouden worden van een slecht georganiseerd zorgsysteem. Dat haar dood in ieder geval niet voor niets zou zijn. Ik zag met pijn in mijn hart toe hoe mijn ouders onder deze strijd gebukt gingen, wat diepe sporen naliet binnen ons gezin.

Ondanks dat ik niet altijd alles begreep, besefte ik wel dat het werk van deze journalisten en de uitzendingen op Netwerk ontzettend veel teweeg brachten. Dit raakte me. Het plantte een zaadje, want al jong voelde ik dat ik dit ook wilde doen. Jeannette had geen stem, letterlijk, want ze kon niet praten. Deze journalisten gaven haar een stem, een podium, en de rest volgde als een soort domino effect. 

Zo’n 10 jaar later sprak ik een oud-studiegenoot van de middelbare school. Zij studeerde inmiddels Social Work in Amsterdam. Ze vertelde mij dat het verhaal van Jeannette als case study werd gebruikt in haar studieboek. Zo zie je maar.

Journalistiek voor verandering
Nu, jaren later, begrijp ik steeds meer wat die ervaring met mij heeft gedaan. Het heeft me gevormd tot iemand die niet alleen het belang van de waarheid inziet, maar ook de kracht van verhalen die vaak verborgen blijven. Het heeft me laten inzien dat journalistiek veel meer is dan alleen het brengen van nieuws: het is een middel om verandering teweeg te brengen, om aandacht te vragen voor de misstanden in onze samenleving en om kwetsbare groepen een stem te geven.

De kracht van journalistiek ligt dus niet alleen in het brengen van verhalen, maar in het blootleggen van verborgen waarheden en het aan het licht brengen van misstanden. In het geval van mijn zus Jeannette zagen we hoe de media een directe rol speelden in het aanwakkeren van publieke discussie en politieke actie. Wat voor mij duidelijk werd, is dat journalistiek niet slechts een informatief medium is; het is een krachtig instrument om verandering teweeg te brengen in een samenleving.

De journalisten van het programma Netwerk waren meer dan verslaggevers. Zij fungeerden als publieke waakhonden, die ervoor zorgden dat misstanden niet in stilte bleven bestaan, maar aan de oppervlakte kwamen. Maar waren zij zich daar zelf ook van bewust, of was Jeannette slechts een spannend verhaal? Tuurlijk, zoals ik al eerder zei: journalistiek moet ook verkopen, en soms wordt de drang naar sensatie groter dan het streven naar diepgang. Het is de uitdaging om verhalen te vertellen die de aandacht trekken zonder dat de essentie verloren gaat. Journalistiek draagt de verantwoordelijkheid om recht te doen aan de waarheid en om die te gebruiken om de wereld eerlijker en beter te maken. Het is niet genoeg om de feiten simpelweg te rapporteren; journalisten moeten ook verhalen vertellen die daadwerkelijk iets in beweging brengen.

Adája de journalist
In mijn eigen journalistieke werk wil ik diezelfde verantwoordelijkheid voelen. Ik wil verhalen naar voren brengen die ertoe doen, die de samenleving een spiegel voorhouden en machthebbers ter verantwoording roepen. Daarbij besef ik dat dit een grote verantwoordelijkheid met zich meebrengt, want de verhalen die we vertellen, hebben directe invloed op het leven van mensen. Het kan individuen raken, zoals gebeurde bij Jeannette, onze familie, maar het kan ook een bredere impact hebben op systemen, onderwijs en wetgeving.

Mijn verlangen om verhalen te vertellen strekt zich ook uit buiten Nederland. Door een journalistiek project in Polen raakte ik diep betrokken bij de verhalen van Oekraïners die door de oorlog zijn getroffen. De persoonlijke verhalen die ik hoorde, raakten me zo dat ik besloot me meer te verdiepen in hun geschiedenis en cultuur. De afgelopen twee jaar ben ik Oekraïens gaan leren, omdat ik geloof dat taal de sleutel is tot een dieper begrip van de mensen achter de verhalen. Ik wil niet alleen de harde realiteit van de oorlog belichten, maar ook de rijke cultuur en tradities van Oekraïne, zodat de wereld de oorlog beter kan begrijpen. Het leven van Oekraïners is drastisch veranderd door de oorlog, maar hun veerkracht en liefde voor hun land zijn even indrukwekkend. Dit zijn verhalen die ik wil vertellen, om te laten zien wat oorlog werkelijk betekent.

Het verhaal van Jeannette liet me zien hoe krachtig een persoonlijk verhaal kan zijn. Waar abstracte discussies over zorg misstanden soms vaag en afstandelijk blijven, maakte het leven van Jeannette deze problemen tastbaar en menselijk. Ze werd niet gereduceerd tot een cijfer of een anoniem slachtoffer van misstanden in de zorg. Door haar verhaal te vertellen, werd ze een symbool voor een groter probleem, maar ook een mens wiens lijden en uiteindelijk overlijden betekenis had voor de bredere discussie.

Daarom geloof ik dat de kracht van journalistiek ligt in het vertellen van vooral menselijke verhalen. Verhalen die laten zien wat de impact is van misstanden, van politieke keuzes en van gebrekkige systemen. Dit wil ik meenemen in mijn eigen werk. Journalistiek kan en moet een stem geven aan de mensen die vaak niet gehoord worden, zoals Jeannette. Het is mijn missie om dat podium te bieden, zodat zij niet langer in stilte hoeven te lijden.



——————————-


Literatuur & bronnen

1. Kovach, B., & Rosenstiel, T. (2014). The Elements of Journalism: What Newspeople Should Know and the Public Should Expect (Revised and Updated 3rd Edition). Three Rivers Press.

2. Sengers, L. (n.d.). Ethiek: Handboek voor onderzoeksjournalisten. Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ).

3. International Journalists’ Network. (n.d.). Ethics: Protecting Vulnerable Sources. Retrieved from https://ijnet.org/en/resource/ethics-protecting-vulnerable-sources

4. McBride, K. (2023). How Journalists Can Interview Vulnerable Sources Without Exploiting Them. Poynter Institute. Retrieved from https://www.poynter.org/ethics-trust/2023/how-journalists-can-interview-vulnerable-sources-without-exploiting-them/

5. Subject. (n.d.). [Documentaire]. NPO.

6. Netwerk. (2008). [TV programma].